Osobowość unikająca. Dlaczego osoby z tym zaburzeniem ciągle ratują się ucieczką?
Redakcja Lumine

Od pokoleń wszyscy znamy mechanizm ucieczki. Działaniami takimi jest unikanie pewnych zdarzeń i sytuacji w życiu. Jednak żyjąc w społeczeństwie i chcąc funkcjonować w poprawnych relacjach oraz rolach życiowych, unikanie może okazać się problemem. Zaburzenie osobowości, wynikające właśnie z takiego zachowania nazywane jest osobowością unikającą. Jakie są cechy dominujące oraz jak postrzegają świat osoby z zaburzeniem osobowości unikającej? Dlaczego ciągle ratują się ucieczką?

Zburzenie osobowości- osobowość unikająca

Najkrócej mówiąc to zespół niekorzystnych cech, utrwalonych wzorców zachowania, które wpływają na nasze funkcjonowanie w sposób negatywny. Powodują cierpienie oraz dysfunkcje w życiu społecznym jak i w relacjach międzyludzkich. Ich występowanie nie tylko odbija się na danej osobie ale również oddziałuje na jej otoczenie. Osobowość unikająca to jedno z występujących zaburzeń osobowości, cechujące się mocnym wycofaniem, unikaniem relacji międzyludzkich czy sytuacji gdzie wymagane jest zaangażowanie. Pacjenci z osobowością unikająca postrzegają siebie jako osoby niekompetentne, które nie pasują do społeczności, odstają od niej, są inni. Paradoksalnie ich największym marzeniem jest bliska relacja i akceptacja przez otoczenie. Jednak w swojej głowie mają obraz osób otaczających ich, jako postacie, które je zranią, ocenią, skrytykują. Dlatego odsunięcie się, daje im poczucie bezpieczeństwa i pomimo cierpienia z powodu braku więzi i bliskości, to wybierają samotność. Powielając ciągle ten wzorzec, by nie czuć negatywnych emocji, by się przed nimi ochronić. To jedyna forma obrony samego siebie jaką znają przed odczuwaniem lęku, bólu i odrzucenia. Żywiąc w sobie głębokie przekonanie na temat swojej niedoskonałości i braku kompetencji żyją w izolacji, ograniczając swoje możliwości w budowaniu relacji jak rozwoju samego siebie.

osobowość unikająca dlaczego ucieka

Geneza zaburzenia osobowości unikającej

Nasze życie w społeczeństwie wymaga od nas budowania relacji i interakcji z innymi ludźmi. Dla większości z nas to zupełnie normalne. Owszem poznając nowe osoby, czy trafiając w pierwszy dzień pracy do nowego otoczenia odczuwamy stres i niepokój. Każdy z nas chce wywrzeć dobre wrażenie oraz być zaakceptowanym. Osoby posiadające osobowość unikającą czują ogromny lęk i unikają takich sytuacji. Skąd u nich tak olbrzymi strach przed krytyką czy oceną? W kształtowaniu osobowości udział maja zarówno czynniki biologiczne jak np. temperament danej osoby, oraz bardzo istotne są doświadczenia z dzieciństwa. To główne z czynników, kształtujące osobowość jak i warunkujące wystąpienie zaburzeń osobowości. Jako cechy sprzyjające rozwojowi zaburzenia osobowości unikającej będą:

  • introwertyzm,
  • wysoka wrażliwość,
  • nieśmiałość,
  • nieumiejętność radzenia sobie z krytyką,
  • odczuwanie leku przed sytuacjami nowymi i nieznanymi,

Te cechy występujące u dziecka dają podstawy do odczuwania z większą siła negatywnych emocji, lęku i utwierdzają w niskim poczuciu wartości.

Bardzo ważnym czynnikiem w rozwoju i życiu każdego dziecka są najbliżsi. Z reguły mowa tu o rodzicach. Dziecko uczy się przez obserwacje i naśladownictwo, przejmuje ukazywane schematy działania jak również stara się sprostać oczekiwaniom wyznaczonym przez osoby dla nich ważne.

Gdy dziecko w swoim życiu doświadczy od tych osób :

  • braku akceptacji i bezpieczeństwa,
  • przemocy domowej,
  • odrzucenia,
  • braku akceptacji wśród rówieśników
  • poddawania nadmiernej krytyce
  • nie odnajdzie wsparcia w rozwiazywaniu problemów od rodziców czy rówieśników.

To może w niej rozwinąć ogromną nieufność i lęk przed światem zewnętrznym. Unikanie to wyuczona reakcja na to by nie czuć złych emocji, strachu, odrzucenia, wstydu czy nie słyszeć krytyki.

Powyższe czynniki wpływają w dużej mierze na powstanie osobowości unikającej, pamiętać należy, że osobowość unikająca to w dużej mierze klasyczna osobowość lękowa. A to wiąże się z występowaniem innych zaburzeń natury psychicznej. Z pewnością wymienić można depresję, gdyż uczucie izolacji i osamotnienia wpływa na obniżenie nastroju. Mogą występować różnego rodzaju fobie, ataki paniki oraz zaburzenia obsesyjno-kompulsywne.

osobowość unikajaca głowne założenia

Główne założenia osobowości unikającej

Strach przed odrzuceniem

Pomimo ogromnej potrzeby bliskości, osoby z zaburzeniem osobowości unikającej, maja bardzo mało relacji. Tkwiąc w przekonaniu, że są „nic nie warci”, wierzą, że mogąca wystąpić krytyka czy odrzucenie jest związane z ich nieatrakcyjnością, brakiem kompetencji, innością. Bezustannie dopatrują się, że osoby z otoczenia poznają ich słabe, negatywne strony, nie zaakceptują ich odrzucą. Co wiąże się z negatywnymi bolesnymi emocjami. Te przekonania wzmacniają poczucie niedostosowania do świata, uczucie beznadziejności. Każdą reakcje otoczenia odczytują w sposób negatywny odbierając sobie możliwość odbioru pozytywnych przekazów. Osoba ta skupiona na tym, że negatywne reakcje otoczenia są słuszne i prawdziwe, tylko pogłębia w sobie niskie poczucie wartości. A by nie cierpieć z powodu odczuwanego odrzucenia i braku akceptacji, wybiera odsunięcie się, oraz unikanie sytuacji poprzez wycofanie się z życia towarzyskiego, społecznego i zawodowego.

Wewnętrzny krytyk

Wiele osób cierpiących na zaburzenie osobowości unikającej posiada ogromy samokrytycyzm wobec swojej osoby. Wynika to z negatywnych i utrwalonych przekonań. Braku wiary w siebie. Samokrytyczne myśli automatycznie pojawiają się w sytuacjach społecznych, relacjach interpersonalnych, a także w samych rozważaniach o przyszłych wydarzeniach. Budzą lęk i nieprzyjemne emocje, jednak nie są poddawane weryfikacji ich prawdziwości. Osoba z zaburzeniem osobowości unikającej z góry zakłada negatywny scenariusz. Przewidywania czarnych scenariuszy nasilają lęk i strach. Najlepiej w ich ocenie wycofać się oszczędzając sobie całej masy wyimaginowanych zdarzeń. Kotłujące się myśli o swojej nieatrakcyjności, bezradności, głupocie, które oczywiście są tylko w głowie, przyjmowane są za prawdziwe i nie podlegają kwestionowaniu ich trafności. Wycofanie się, uniknięcie sytuacji, która budzi lęk jest najlepszym rozwiązaniem.

Przekonania dotyczące związków i relacji z innymi ludźmi

Osoby z zaburzeniem osobowości unikającej wychodzą z założenia, że „nie da się ich lubić”, „są gorsi”, „wstrętni”. Każda nawiązana relacja wiąże się z odczuwaniem strachu przed otwarciem się na drugiego człowieka. To jest niemożliwe. Żyją w przekonaniu, że nakładanie maski, by inni mnie zaakceptowali oraz działanie dla zaspokajania i zadowalania innych, by uniknąć odrzucenia jest jedynym rozwiązaniem. To życie na krawędzi akceptacji i odrzucenia, daje ogromny dyskomfort i stres. Często więc relacje kończą się, pomimo cierpienia lepiej jest być samemu.

Negatywne postrzeganie otoczenia

Dla osób z osobowością unikającą każda reakcja otoczenia może być odczytywana w sposób negatywny, uderzający w jej osobę. Wynika to ze złej oceny gestów czy zdarzeń. I tak, osoba z osobowością unikającą może odczytać negatywnie śmiech grupy osób, którą właśnie mija. Dla niej będzie to sytuacja, mówiąca o tym, że zauważono jej negatywne cechy, może coś w ubiorze, wyglądzie? Będzie zastanawiać się i analizować co takiego negatywnego grupa tych osób u niej zobaczyła. Są wyczulone na postrzeganie ich przez inne osoby, bez względu nawet na to czy ta osoba jest z bliskiego otoczenia, czy przypadkowy człowiek spotkany na ulicy. Niestety taka interpretacja, irracjonalna i kompletnie nie spójna z faktami, budzi starach i lęk. Następstwem czego jest unikanie coraz bardziej interakcji społecznych.

Nie widzą pozytywnych informacji

Jednoznaczne dowody świadczące, że dana osoba jest lubiana, czy akceptowana są dla osoby z zaburzeniem osobowości unikającej niezauważalne. Poddawane kwestionowaniu ich zgodności oraz przypisywanie temu raczej przypadkowi, lub oszustwie danej osoby, bo według swoich przekonań” jakby mnie poznała na pewno by tak nie było”. Takie postrzeganie świata jest bardzo raniące. I by znów nie czuć negatywnych emocji związanych z brakiem akceptacji i ogromem samokrytycyzmu lepiej się wycofać.

Brak akceptacji dla negatywnych emocji

Obok krytycyzmu osoby unikające nie pozwalają sobie na występowanie negatywnych emocji. Często dodatkowo krytykują się za odczuwanie przez siebie uczuć takich jak złość, smutek, strach. Zakładają, że zawsze powinny czuć się dobrze, a strach przed negatywnymi emocjami jest ogromny. Boja się że nie poradzą sobie z nimi, że występujące uczucia przytłoczą ich i zostaną na zawsze. Zamiast nauczyć się radzenia sobie z odczuwaniem tych emocji, które każdy z nas doświadcza, wolą nie dopuszczać do ich wystąpienia.

Myślenie życzeniowe oraz racjonalizacje

Ogromna potrzeba nawiązania bliskich relacji, czy znalezienia pracy lub ogólnie zmiany swojego życia, dla osoby z zaburzeniem osobowości unikającej jest w strefie rozmyślań. Starach i brak wiary w siebie skutecznie blokuje działania w kierunku osiągania celów. A wewnętrzny krytyk doskonale usprawiedliwia brak działania. Przewidując przyszłość, że „na pewno, by się nie udało”,” nie dam sobie rady”,” nie nadaję się do tego” z góry stawia je w pozycji przegranej.

Unikanie poznawcze i emocjonalne

Nie tylko unikanie zdarzeń, osób jest dla osób z zaburzeniem osobowości unikającej jedyna ucieczką. Często jest to skłonność ograniczenia odczuwania negatywnych emocji. W związku z tym tworzą swój własny wzorzec postępowania. Gdy osoba unikając odczuwa negatywna emocję, a jej tolerancja jest bardzo niska, w celu odwrócenia uwagi kieruje myśli i działania na inna czynność. Będzie to jedzenie, wstanie i spacerowanie, włączenie radia, telewizji. Wszystko co na ten moment zakłóci odczuwanie negatywnych uczuć. Ponieważ wykonanie danej czynności daje poprawę samopoczucia, wzorzec ten może się utrwalić, by następnie występować w sposób automatyczny. Osoba z zaburzeniem osobowości nie widzi, że te zachowania są unikaniem konfrontacji z uczuciami takimi jak złość, smutek, lęk. Podświadomie je wykonuje dla zapewnienia sobie uczucia spokoju.

osobowość unikająca lęk przed światem

W powyższym obrazie zaburzenia osobowości unikającej widać jak bardzo osoby na nią cierpią, oraz jak ich życie pozbawione jest wielu pozytywnych aspektów życia: jak relacje międzyludzkie, samorozwój czy spełnianie ról w społeczeństwie. Z reguły ciężko im zdecydować się na terapię. Zgłaszają się na nią, nie radząc sobie z innymi zaburzeniami takimi jak depresja czy lęk. Terapia dla nich to trudna decyzja. Gdyż aby była skuteczna należy, otworzyć się przed terapeutą a dla osobowości unikającej jest to bardzo ciężkie do wykonania. Jednak nawiązanie dobrej relacji, zaufania i poczucia akceptacji z terapeutą, daje możliwość pracy nad sobą i szansę na współpracę i możliwość zmiany postrzegania świata.

W kolejnym artykule poruszymy temat diagnostyki dla osób z zaburzeniem osobowości unikającej.


Zdjęcia:

Photo by Jasmin Sessler on Unsplash

Photo by Omar Herrera on Unsplash

Photo by mvp on Unsplash

Photo by Timon Studler on Unsplash


Zobacz również:

Jak odróżnić nerwicę od zwykłego strachu?

Każdy człowiek na pewno nie raz znalazł się w trudnej sytuacji, która wyzwoliła w nim przemijającą emocję, jaką jest strach. Trudny egzamin, rozmowa o pracę, pisk opon hamującego samochodu lub po prostu burza, to tylko namiastka powodów...

Czytaj więcej

Nerwica czy depresja? Poznaj różnice i podobieństwa.

Obie podstępnie wkraczają w życie, powoli, a jak już się rozgoszczą sieją spustoszenie. Tak! Depresja i nerwica potrafią zniszczyć marzenia i cele człowieka. Wyeliminować z życia społecznego, zabrać siły do działania. Utrudnią najprostsze czynnośc...

Czytaj więcej

Dieta w nerwicy. Co warto jeść, a czego unikać?

Słowa Hipokratesa odegrały zasadniczą rolę dzisiejszej medycyny: Niechaj pożywienie będzie lekarstwem, a lekarstwo pożywieniem– od dawna zatem wiadomo, że dieta i żywienie zbilansowane w odpowiednie składniki i witaminy, jest jednym z najważnie...

Czytaj więcej